Là một thi sĩ thiên tài đích thực và cuộc sống riêng trải qua quá nhiều thăng trầm, ở Lưu Quang Vũ sớm hình thành một thứ trực giác thi ca cực kỳ rành và bén nhạy
Trong khi Chí Trung, Đức Hải, Lan Hương ngày xưa đóng vở này vào đúng độ tuổi của mình nên có sự cảm thông, san sẻ, hóa thân vào nhân vật rất dễ đẹp về hình thể và hay về diễn xuất. Quần chúng-hình tượng lớn nhất trong kịch Lưu Quang Vũ Sau đúng 25 năm, khán giả Thủ đô mới được sống lại khoảng thời gian mà đêm nào sân khấu kịch cũng sáng đèn và đông nghịt người xem.
Kịch bản có thể phải sắp xếp lại, phải dùng phương tiện này khác để dàn dựng, song, xin đừng làm sai lạc, đừng thêm nếm vô lối, đừng vẽ rắn thêm chân, để mọi xử lý đạo diễn và diễn xuất sàn diễn phải thật nhuyễn, không sống sượng.
Hiện nay, đôi khi diễn viên phải bằng thủ pháp, phải cố, phải gượng… ông Trương Nhuận tỏ bày. Vấn đề đặt ra là, trong thời kì diễn ra liên hoan vé được phát miễn phí, nếu phải bỏ tiền mua vé, liệu các vở kịch của Lưu Quang Vũ có thu hút được nhiều khán giả đến vậy không? NSƯT Chí Trung tự tín đáp: “Với hiệu ứng như thế này, với sự quan tâm về anh Vũ tốt như thế này, thì tôi bảo đảm 70% lượng khán giả đến xem sẽ bỏ tiền mua vé”.
Bằng trái tim của một thi sĩ, ông có tài nhìn thấu tận đáy vấn đề, nhìn thấu những xung đột trong tầng lớp để rồi chóng vánh nắm bắt bản chất và đưa thẳng vào kịch bản sàn diễn, vốn là nơi chứa đựng cao nhất những khả năng phát ngôn, bình luận trực tiếp và những suy tư đau đáu về nhân sinh, xã hội luôn đặt ra trong sự phức tạp, bề bộn đau thương và khó nhọc tìm đường phát triển của tầng lớp Việt Nam đương đại.
Bài và ảnh: MINH NHÃ. Công chúng không hề hờ hững với sàn diễn Một trong những mục đích mà liên hoan các tác phẩm của tác giả Lưu Quang Vũ hướng tới là tạo làn sóng mới cho sân khấu Việt Nam, để lấy lại người xem, cũng như giúp các thành phần sáng tạo sàn diễn, từ tác giả đến đạo diễn, diễn viên, họa sĩ, nhạc sĩ và cả công chúng xem kịch… có những bài học kinh nghiệm về mọi bình diện sàn diễn, nhất là về kinh nghiệm viết kịch… từ Lưu Quang Vũ.
Tác giả được Hội Nghệ sĩ sàn diễn Việt Nam và Bộ Văn hóa-Thể thao và Du lịch chọn ở đây là Lưu Quang Vũ, người đã từng là "hiện tượng sân khấu" thời kỳ đổi mới, đã từng “kéo” hàng triệu người xem đến sàn diễn, ngay từ những năm 1970-1980.
Giám đốc hí trường Kịch Quân đội, NSƯT Minh Hằng cho biết, khi nhận được thông báo mời tham gia liên hoan này, dù đang rất bận với nhiều nhiệm vụ chính trị phải thực hành, nhưng Nhà hát vẫn ráng tham dự vì coi đây là dịp tạo điều kiện cho các nghệ sĩ, diễn viên của hí trường mô tả tình ái, tâm huyết, lòng kính trọng của mình qua các vai diễn, vở diễn đối với Lưu Quang Vũ. Trong 10 năm đỉnh cao, Lưu Quang Vũ cho ra đời 50 vở kịch, con số khiến nhiều người ngỡ ngàng, phải dùng đến hai từ “kỷ lục”.
Hoặc chúng được khởi đầu từ thời sự mà có thể chạm tới cái vĩnh cửu. Và nên, những vấn đề triết học nhân sinh lớn lao, day dứt từ từng lớp Việt Nam hiện đại do Lưu Quang Vũ phát hiện đã được cất cánh từ những kịch bản tưởng chừng chỉ oi bức trong tính thời sự của nó, để bay cao trên đôi cánh triết lý như “Hồn Trương Ba, da hàng thịt” hoặc “ Ông vua hóa hổ”.
Chứng cứ chính là những suất diễn đông nghịt khán giả. Một tuần liền, ngày hai buổi, ở đâu có kịch Lưu Quang Vũ ở đó rạp chật ních người xem, thậm chí có những hôm khán giả phải đứng xem từ ngoài hố xí
Theo ông, vấn đề của sân khấu kịch giờ là truyền bá tác phẩm đến công chúng. Chính thành thử, trong hầu như các vở kịch của Lưu Quang Vũ, đều hiện diện hoặc đều lắng sâu một nỗi đau ăn thua người yêu. Nên chăng, các rạp hát tiếp tục phát huy hiệu ứng của liên hoan, tiếp kiến diễn các vở kịch của Lưu Quang Vũ nhưng đầu tư dài hơi, có chiều sâu cho các vở diễn để hoàn thiện đội ngũ những người làm nghề, và hơn hết là để công chúng có cái để xem, để nhớ, để nghĩ và để yêu.
Chưa đến giờ diễn nhưng rạp đã kín chỗ Khi trông coi và phát hiện những vấn đề từ các nhân vật khôn cùng bình dị này, Lưu Quang Vũ đã nhìn rất tinh tế và tránh cái nhìn đơn điệu một chiều.
Một vấn đề nữa được nhiều khán giả đặt ra khi xem các vở diễn của Lưu Quang Vũ là hiện nay rạp hiện đại hơn, sàn diễn, phục trang đẹp hơn, ánh sáng, âm thanh tốt hơn trước nhiều, các đạo diễn cũng rất nắm tìm tòi, sáng tạo, nhưng khi xem khán giả vẫn thấy các vở diễn còn chưa đạt đến chiều sâu nhiều xã hội ý nghĩa của kịch bản.
Phải chăng chúng ta vẫn thiếu những đạo diễn trẻ thật tài năng, hiếm hoi diễn viên ngôi sao? Đạo diễn xử lý như thế nào để vẫn trung thành với tư tưởng của kịch bản nhưng lại không cần kề từng chi tiết đến mức nô lệ vào kịch bản.
Đừng hy vọng cái tác động hình thể (thân xác) của diễn viên, vốn chỉ nhằm gây tác động về "phần nhìn" tới người xem, sẽ khiến người ta nhớ lâu. Công chúng cũng cho thấy, họ không hề thơ ơ, quay lưng với sân khấu. Có lẽ, khoảng trống về kịch bản mà Lưu Quang Vũ để lại vẫn chưa thể lấp đầy.
Là nhà thơ có trực quan mạnh nên bao giờ Lưu Quang Vũ cũng có cái nhìn hiền lành, ấm áp, cảm thông, bên cạnh một cái nhìn dân chủ, mang tính hí hước, chế nhạo và phản biện. Người dân nghĩ gì về thể chế, về những bất ổn trong quản lý xã hội, trong đạo đức kỷ cương xã hội đang bị phai hóa và cách hành xử của cơ quan hành pháp với quần chúng nên như thế nào để không xảy ra những thảm kịch tầng lớp, như trong kịch bản “Lời thề thứ 9”, “Ai là thủ phạm”, “Vụ án 2000 ngày”, “Mùa hạ cuối cùng”.
Những ngày diễn ra liên hoan này, sau 25 năm ngày mất của Lưu Quang Vũ, phòng khán giả các rạp Đại Nam, Công Nhân, hí viện Tuổi trẻ lúc nào cũng chật cứng. Các rạp hát dù tự bỏ tiền dựng vở, kinh phí đi lại, ăn ở trong thời kì diễn ra liên hoan, nhưng đều rất phấn chấn tham gia. Khi đụng đến những kịch bản sàn diễn có giá trị đã được định vị thì mới thấy, đó là điều đáng báo động về đào tạo sân khấu.
Chả hạn, khi cần diễn viên đóng vai Châu trong “Mùa hạ cuối cùng”, hí trường Tuổi trẻ phải ưng chọn Tùng Linh
Nên chi, những vấn đề ông phát hiện về hình tượng nhân dân, bao giờ cũng mang tính thời sự mạnh, đúng với thời điểm lịch sử. 25 năm sau ngày ông mất, chưa tác giả sàn diễn nào làm được điều đó. QĐND - Lần trước nhất ở Việt Nam diễn ra một liên hoan sàn diễn đặc biệt chỉ gồm các vở diễn của một tác giả. Minh chứng mới nhất là tối 8-9, thời khắc liên hoan chưa bắt đầu, rạp hát Tuổi trẻ diễn vở “Mùa hạ cuối cùng” khán giả đến xem được nửa rạp, vé là do khán giả bỏ tiền mua, ông Trương Nhuận, Giám đốc rạp hát Tuổi trẻ cho biết.
Theo nhà phê bình Nguyễn Thị Minh Thái, Lưu Quang Vũ là một hiện tượng sân khấu bật sáng rõ ràng của thời kỳ đổi mới. Quả tình, nhà viết kịch Lưu Quang Vũ đã đớn đau thật sự, đau đến tận ruột gan, với nỗi đau của dân chúng, nhân loại…Bởi vậy, những vấn đề ông đặt ra là những bức xúc và nhức nhói tồn tại xuyên suốt từ thời đoạn từng lớp này sang tuổi xã hội khác, từ không gian này sang không gian khác, thậm chí xuyên thời kì như những lời dự báo, những tiên cảm.
Thời kỳ đó, nếu không có đổi mới chung trên mọi phương diện văn học nghệ thuật, thì không có đổi mới về kịch bản văn chương, như một khâu thiết yếu nhất dành cho sáng tạo vở diễn sàn diễn. Cảnh trong vở 'Hồn Trương Ba, da hàng thịt' của hí viện Kịch Việt Nam. Để công chúng yêu mê, diễn viên phải diễn đến tận… đáy chữ, diễn ăn ý với thông điệp kịch bản, nếu không thì nhà văn viết kịch bản cho ai? Khi ướm vào những kịch bản có giá trị văn học, có giá trị sân khấu lớn mới thấy sự kế cận của những đạo diễn, sự cận kề của những diễn viên, nghệ sĩ còn nhiều hẫng hụt, như là chân quá nhỏ mà đi đôi giày quá chừng.
Bởi thế, hình tượng sân khấu lớn nhất trong kịch Lưu Quang Vũ chính là dân chúng: Người làm vườn, người cắt tóc, anh lính, những bé Tí, bé Tị, Sila, anh hàng thịt, nhà giáo nghèo, em bé bán báo, em bé mồ côi mẹ, những nàng dâu hiếu hạnh, người vợ thủy chung, người mẹ đôn hậu…, với những thân phận và hoàn cảnh rất bình dân, thường nhật trong xã hội.
Trong kịch Lưu Quang Vũ, cho nên, cái vĩnh cửu luôn song hành với tính thời sự. Tùng Linh phải đóng vai 18 tuổi trong khi tuổi thật của Linh đã là 30. Đây rõ ràng là một luồng sức sống mới cho sàn diễn phía Bắc. Vấn đề thiếu hụt đạo diễn, thiếu hụt tuấn kiệt diễn viên là có thật. Cảnh trong vở "Ông không phải là bố tôi" của hí trường Kịch Hà Nội.
Cũng theo nhà phê bình Nguyễn Thị Minh Thái, các nhân vật mà Lưu Quang Vũ yêu mến nhất, tha thiết nhất trong những kịch bản văn học của ông chính là những người dân thường nhật trong xã hội Việt Nam hiện đại, nhất là trong thời kỳ đổi mới.
